قاطعیت چیست؟
گاه به جای کلمه قاطعیت از واژگان دیگری مانند ابراز وجود ، جرات ورزی یا جسارت نیز استفاده شده است که همه معادل و برابراند.
رفتار قاطعانه چیست ؟
قاطعیت را به صورت های مختلفی تعریف کرده اند که در اینجا تعدادی از آنها را طرح می کنیم.
قاطعیت عبارت است از :
- ایستادگی بر نظرات شخصی و بیان افکار ، احساسات و باورها به صورت مستقیم ، صادقانه و متناسب به گونه ای که به حقوق دیگران نیز احترام گذاشته شود.
- رفتارهایی که به وسیله آن فرد بتواند علایق خود را بیان کند ؛ صادقانه و به راحتی نظرات و احساسات خود را بیان کند ، بر نظرات خود پافشاری کند و بدون تجاوز به حقوق دیگران حقوق شخصی خود را به دست آورد.
- احترام به حقوق دیگران و ایجاد تعادل بین حقوق خود و دیگران.
در رفتار قاطعانه باید اصول زیر رعایت شده باشد :
1- رفتار قاطعانه از نظر اجتماعی پسندیده است .
2- در رفتار قاطعانه ، احساسات و حقوق دیگران مراعات می شود.
3- رفتار قاطعانه ، بیان صادقانه و مستقیم افکار و احساسات است.
پرخاشگری ........................قاطعیت ..............................خجالت
زنجیره رفتارهای اجتماعی
به همین دلیل ، بایستی مشخص شود که قاطعیت چه نوع رفتارهایی نیست .
ممکن است برداشت های اشتباهی از رفتار قاطعانه صورت گیرد ، بنابراین به یاد داشته باتشید که :
1- رفتار قاطعانه با پرخاشگری یا عصبانیت متفاوت است.
2- رفتار قاطعانه با خجالت و کمرویی تفاوت دارد.
3- رفتار قاطعانه در میان زنجیره ای قرار دارد دو انتهای آن به خجالت و پرخاشگری ختم می شود.
4- آن چه خجالت ، پرخاشگری و قاطعیت را از هم جدا می کند ، رعایت حقوق فردی است .
تعریف دقیق تری از رفتار قاطعانه :
رفتار قاطعانه ، متفاوت از پرخاشگری است . زیرا در پرخاشگری حقوق طرف مقابل زیر پا گذاشته می شود . فرد پرخاشگر سعی دارد بدون توجه به طرف مقابل و حقوق وی به خواسته های خود دست یابد.معمولا لحن صحبت فردی که پرخاشگری می کند ، زننده و نا مناسب است. علاوه بر این ، گفتار وی با توهین و ناسزا همراه است . در چنین شرایطی فرد خود را حق به جانب می داند ، و به دیگران اهمیتی نمی دهد . بلکه تنها چیزی که برایش مهم است آن است که به خواسته های خود دست یابد.
رفتار قاطعانه متفاوت از کمرویی است . زیرا در خجالت و کمرویی فرد حقوق خود را زیر پا می گذارد . در این حالت فرد به چشمان نفر مقابل خود نگاه نمی کند . لحن صحبت چنین فردی با تردید و تزلزل همراه است . صدایی آهسته دارد ، جویده جویده صحبت می کند و دائم معذرت می خواهد. در چنین شرایطی فرد خود را موضعی پایین تر از دیگران می بیند.
در حالی که در رفتا قاطعانه فرد طوری رفتار می کند که بدون زیر پا گذاشتن حقوق خود یا تجاوز به حقوق دیگران بتواند به خواسته های خود دست یابد. در چنین برخوردی فرد بر عقیده یا دیدگاه خود پافشاری می کند . هم زمان با چنین برخوردی ، فرد بر عقیده یا دیدگاه خود پافشاری می کند. هم زمان با اینکه به طرف مقابل توجه دارد و به او احترام می گذارد ، نظرات خود را به صورت روشن و صریح بیان می کند. در این شرایط ، صحبت های فرد لحن محکمی دارد ، کوتاه ولی موثر حرف می زند و به مو ضوعات مهم و اساسی می پردازد . نه به دیگران لطمه می زند و حقوق آن ها را زیر پا می گذارد ، و نه اجازه می دهد که به حقوق وی لطمه وارد شود.
انواع رفتارهای قاطعانه
1- رد قاطعانه : "نه گفتن" همان رد قاطعانه است. در این نوع رفتار قاطعانه ، فرد درخواست ها ، پیشنهادها ، تحمیل ها و فشارهای منفی دیگران را به گونه ای اجتماع پسندانه رد می کند.
2- بیان قاطعانه : در این نوع رفتار قاطعانه ، فرد احساسات مثبت (مانند علاقه ، محبت ، قدردانی ، ستایش ، تعریف و ..)
یا احساس های منفی خود (مانند نارضایتی ها ، گلایه ها ، ناراحتی ها و...) و همچنین سایر نظر و عقاید خود را بیان می کند. مراقب باشید که در شرایط معمولی که خطری وجود ندارد ، به گونه ای پسندیده و متناسب با شرایط اجتماعی و فرهنگی نظر و عقیده یا احساس خود را بیان کنید.
3- درخواست قاطعانه : یکی از مهم ترین انواع رفتار قاطعانه ، توانایی درخواست کردن از دیگران است.برخلاف آن که ممکن است عده ای ، به غلط تصور کنند که درخواست از دیگران نشانه ی ضعف است، این رفتار یکی از سالم ترین شکل های رفتار قاطعانه است.
به این نکته مهم دقت کنید: گاهی مواقع لازم است که در رابطه با یک موقعیت از هر سه رفتار قاطعانه ، به صورت همزمان استفاده شودمانند مثال زیر : یکی از دوستان دانش آموز از او می خواهد رفتار ناپسندی را انجام دهد. او می گوید : "من از این رفتار خوشم نمی آید (بیان قاطعانه)، این رفتار را انجام نخواهم داد (رد قاطعانه)، برای انجام این کارها سراغ من نیا (درخواست قاطعانه)".
اجزای رفتار قاطعانه
گاهی والدین یا معلمان به دانش آموزان تاکید می کنند که "حرف خود را بزنند"؛ "حق خود را بگیرند"؛ "نگذارند دیگران حق آنان را ضایع کنند"و ... که همگی مثال هایی از رفتار قاطعانه اند.ولی برای آن که فردی بتواند چنین رفتارهای قاطعانه ای را نشان دهد باید اجزای رفتار قاطعانه در او شکل گرفته باشد . در غیر این صورت رفتار قاطعانه عبار تند از:
1- عوامل غیر کلامی :((الف – تماس چشمی ب- تظاهرات عاطفی صورت ج- وضعیت بدنی))
2- نحوه بیان ،((الف – سلامت و روانی سخن ب- کوتاه بودن سخن ج- آهنگ کلام د- درنگ نکردن در گفتار))
3- عوامل کلامی و محتوای کلام،((محتوای کلام قاطعانه در موقعیت های معمولی:
- از پیشنهاد او تشکر کنید ، و دیدگاه خود را مطرح کنید.
- با او همدلی کنید ، و دیدگاه خود را مطرح کنید.
محتوای کلام قاطعانه در موقعیت هایی که احتمال خطر وجود دارد.
- فقط بگویید "نه"و بس
- یک دلیل بیاورید؛ فقط یک دلیل نه بیشتر.
- مطرح کردن پیشنهادی که مورد قبول دو طرف باشد.
- عوض کردن موضوع صحبت
- استفاده از شوخی
- القای این احساس که طرف مقابل بهتر می داند
- مطرح کردن گروه بندی متفاوت (ما خانوادگی سیگار نمی کشیم.)
محتوای کلام قاطعانه در موقعیت های پر خطر- منظور از موقعیت های پر خطر، موقعیت هایی است که دوستان یا اطرافیان به شما فشار می آورندکه رفتارهای پر خطر انجام دهید یا شما را به موقعیت هایی دعوت کنندکه امکان آسیب رسیدن به شما وجود دارد.
- ترک موقعیت
- اصرار در رد
4- عوامل تعاملی،
- زمان پاسخ – رفتار قاطعانه را باید به هنگام نیاز و در زمان مناسب انجام داد. بنابراین دانش آموزان باید به اندازه ای بر این مهارت ها تسلط داشته باشند. که در زمان و لحظه مناسب بتوانند قاطعانه پاسخ دهند.
- شروع و تداوم سخن –
- تشدید تدریجی پاسخ-
5- عوامل شناختی (تفکر، باورها و ذهنیت).
1- آگاهی از حقوق فردی – افرادی از حقوق شخصی خود مطلع هستند و به آن باور دارند بیشتر و راحت تر مهارت رفتار قاطعانه را به کار می برند.
- من حق دارم نظر و دیدگاه های خود را بیان کنم ، حتی اگر با عقیده دیگران متفاوت باشد .
- من حق دارم احساسات خود را بیان کنم ، و مسئولیت آن را نیز قبول کنم.و...
2- گفتار درونی مثبت
3- ارزیابی مثبت و تشویق خود
4- باورهای واقع گرایانه در مقابل باورهای آرمانی
5- باورهای واقع گرایانه در مقابل باورهای منفی
آیا همیشه باید رفتار قاطعانه نشان داد؟
رفتار قاطعانه در موقعیت های خطرناک و زمانی که پیشنهادهای ناسالمی مطرح می شود ، کاملا ضروری است . با این حال در برخی مواقع بهتر است رفتار قاطعانه ای نشان ندهید:
1- هنگامی که فرد در شرایط نامناسبی قرار دارد .
2- هنگامی که فرد مقابل می خواهد شما را تحریک کند.
هنگامی که دیگران شما را تحریک می کنند که کار خاصی انجام بدهید ، قاطعانه ترین برخورد آن است که آن کار را انجام ندهید.مثلا یکی از مصرف کنندگان مواد به شما می گوید: "من طرفدار مصرف مواد و تو مخالف آن هستی. بیا با هم بحث کنیم و..."در این مواقع قاطعانه ترین پاسخ آن است که گفته شود : "من در این مورد بحثی با کسی ندارم".
منبع : پیشگیری از اچ آی وی – ایدز برپایه ی آموزش مهارت های زندگی
تهیه و تنظیم : شاهسواری